Webinar, który mieliśmy przyjemność poprowadzić 28 kwietnia, został poświęcony zdrowiu psychicznemu dzieci i młodzieży w Małopolsce, ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania psychologów szkolnych, wpływu szkoły i środowiska cyfrowego na młode osoby oraz działań profilaktycznych realizowanych przez samorząd województwa.

W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele administracji regionalnej, badacze i eksperci zajmujący się neurobiologią, edukacją oraz zdrowiem psychicznym.

​

Psychologowie szkolni jako kluczowe ogniwo wsparcia

Jednym z głównych tematów webinaru była rola psychologów szkolnych, którzy dla wielu uczniów stanowią najbardziej dostępne, a często jedyne źródło pomocy psychologicznej. W warunkach długich kolejek do publicznej psychiatrii dziecięcej i wysokich kosztów terapii prywatnej szkoła staje się podstawowym miejscem pierwszej interwencji.

Badania przeprowadzone w małopolskich szkołach przez Małopolskie Obserwatorium Rozwoju Regionalnego (MORR) pokazują jednak poważne ograniczenia systemowe:

1. wielu specjalistów pracuje na część etatu,
2. 60% ma mniej niż dwa lata doświadczenia, co wskazuje na wysoką rotację,
3. niskie wynagrodzenia i słabe warunki pracy utrudniają utrzymanie kadry,
4. część psychologów nie ma własnego gabinetu ani odpowiednich narzędzi diagnostycznych.

Jak podkreślili autorzy badania, Weronika Pochwała i Marcin Węgrzyn z MORR, dodatkowym problemem są obowiązki niezwiązane bezpośrednio z pomocą psychologiczną, takie jak zastępstwa czy zadania administracyjne. Ogranicza to czas pracy z uczniami i zwiększa ryzyko wypalenia.

Psychologowie wskazują także na nadmierną biurokrację, braki finansowe, zbyt dużą liczbę uczniów wymagających wsparcia oraz dylematy etyczne związane z poufnością i współpracą z rodzicami. Szczególnie silnie akcentowana wśród psychologów szkolnych jest potrzeba superwizji, mentoringu i praktycznych szkoleń.

Szkoła jako środowisko rozwoju i … stresu

Pierwszy z zaproszonych gości, prof. Marek Kaczmarzyk przedstawił neurobiologiczne spojrzenie na funkcjonowanie nastolatków. Podkreślił, że mózg młodego człowieka rozwija się w sposób, który nie zawsze współgra z tradycyjnym modelem edukacji opartym na ocenach, presji i porównywaniu. Nadmierne wymagania szkolne mogą uruchamiać reakcje stresowe i mechanizmy unikania zamiast motywacji.

Kluczowe wnioski z wystąpienia prof. Kaczmarzyka, to:

1. motywacja pojawia się wtedy, gdy wyzwanie jest postrzegane jako osiągalne,
2. chroniczny stres szkolny obniża zdolność uczenia się,
3. relacje społeczne i akceptacja rówieśnicza mają ogromne znaczenie dla dobrostanu,
4. wykluczenie społeczne jest dla nastolatka szczególnie obciążające,
5. ruch fizyczny wspiera procesy poznawcze i powinien być integralną częścią edukacji.

Profesor krytycznie odniósł się do tradycyjnych systemów oceniania, wskazując, że częściej osłabiają one naturalną ciekawość niż ją wzmacniają.

Młodzież w świecie cyfrowym

Kolejny z gości, prof. Jacek Pyżalski, prezentując wyniki badania EU Kids Online, zaznaczył, że samo liczenie czasu spędzanego przed ekranem nie wystarcza do oceny wpływu internetu na zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. Znacznie ważniejsze są jakość aktywności – rodzaje treści, które docierają do młodych, kontekst korzystania – w jakim momencie dnia, w jakich okolicznościach młodzi sięgają do internetu oraz kompetencje cyfrowe, które nie są tak rozwinięte u młodych, jak mogłoby się wydawać.

Z badania EU Kids Online wynika wyraźnie, że:

1. smartfon jest podstawowym narzędziem korzystania z internetu,
2. nocne korzystanie z sieci zaburza sen i wpływa negatywnie na zdrowie psychiczne,
3. młodzież często przecenia własne kompetencje cyfrowe,
4. wielu młodych ludzi potrzebuje wsparcia dorosłych w zakresie prywatności i bezpieczeństwa,
5. rozwój AI zmienia sposób funkcjonowania młodzieży online i stawia nowe wyzwania edukacyjne.

Ekspert podkreślił konieczność nowoczesnej edukacji medialnej, która nie opiera się wyłącznie na ograniczeniach, lecz rozwija krytyczne myślenie i odpowiedzialne korzystanie z technologii.

Regionalne działania profilaktyczne

Dr Agnieszka Fusińska-Korpik zaprezentowała program „Ty decydujesz jak reagujesz”, realizowany w szkołach Małopolski przez Szpital Kliniczny im. J. Babińskiego w Krakowie ze środków finansowych Województwa Małopolskiego.

Celem programu jest zmniejszenie ryzyka zachowań suicydalnych w środowisku szkolnym u dzieci i młodzieży zamieszkałej na terenie województwa małopolskiego biorącej udział w programie. Program koncentruje się na rozwijaniu kompetencji społeczno-emocjonalnych uczniów, wzmacnianiu zachowań prospołecznych, budowaniu odporności psychicznej oraz przeciwdziałaniu zaburzeniom zachowania i emocji wśród dzieci.

W ramach programu organizowane są m. in. warsztaty dla uczniów, szkolenia dla nauczycieli i działania informacyjne dla rodziców.

Choć inicjatywa jest dobrze oceniana, jej skuteczność ograniczają bariery systemowe, nierówne zaangażowanie szkół oraz niski udział rodziców. Obecnie uczestniczy w niej 25 szkół, a celem jest dalsze rozszerzanie programu.

Najważniejsze wnioski

Webinar pokazał, że zdrowie psychiczne młodzieży wymaga podejścia systemowego, łączącego edukację, ochronę zdrowia, wsparcie społeczne i politykę regionalną. Najważniejsze potrzeby to:

1. Wzmocnienie roli psychologów szkolnych poprzez lepsze finansowanie, stabilne zatrudnienie i rozwój zawodowy.
2. Reforma środowiska szkolnego tak, by bardziej odpowiadało potrzebom rozwojowym młodzieży.
3. Rozwijanie kompetencji cyfrowych i profilaktyki związanej z funkcjonowaniem online.
4. Rozszerzanie programów profilaktycznych budujących odporność psychiczną.
5. Budowanie współpracy między szkołą, rodziną, samorządem i specjalistami.

Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży w Małopolsce zostało przedstawione jako jedno z najważniejszych wyzwań społecznych regionu. Kluczowe znaczenie mają działania profilaktyczne, dostępność wsparcia psychologicznego oraz dostosowanie szkoły do realnych potrzeb współczesnej młodzieży.

Serdecznie dziękujemy wszystkim za udział.

Informacje o kolejnych przedsięwzięciach Małopolskiego Obserwatorium Rozwoju Regionalnego znajdziecie Państwo na naszej stronie internetowej.